Kısaca
- TSSB, travmatik bir olaydan sonra gelişebilen; yeniden yaşama, kaçınma, olumsuz duygu-düşünce ve aşırı uyarılmışlık belirtileriyle seyreden bir durumdur.
- Belirtiler bir aydan uzun sürüyor ve gündelik yaşamı bozuyorsa uzman desteği önerilir.
- Travma odaklı psikoterapiler, uluslararası kılavuzlarda TSSB için ilk sırada önerilen yaklaşımlardandır.
- Tedavi, kişinin hazır olduğu tempoda ve güvenlik önce gelecek biçimde yürütülür.
Ağır bir kaza, saldırı, doğal afet ya da ani bir kayıp sonrasında zihnin ve bedenin bir süre tepki vermesi doğaldır. Bazı kişilerde ise bu tepkiler zamanla yatışmaz; hatta günlük hayatı zorlaştıracak biçimde sürer. Bu durum travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) olarak adlandırılabilir.
Bu yazıda TSSB'nin belirtilerini ve ruh sağlığı alanındaki temel tedavi yaklaşımlarını özetliyoruz. Ankara'da destek için travma terapisi sayfamızı da inceleyebilirsiniz.
TSSB nedir?
TSSB; kişinin ölüm, ağır yaralanma, cinsel şiddet gibi tehdit edici bir olaya doğrudan maruz kalması, tanık olması ya da bu tür bir olayı yakınından duymasının ardından gelişebilen bir ruhsal sağlık sorunudur. Her travmatik olay TSSB'ye yol açmaz; birçok kişi zamanla ve çevresinin desteğiyle toparlanır.
TSSB belirtileri nelerdir?
Belirtiler genellikle dört grupta toplanır:
- Yeniden yaşama: Olayla ilgili istem dışı anılar, kabuslar ve olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissetme (geri dönüşler).
- Kaçınma: Olayı hatırlatan yer, kişi, konuşma ya da duygulardan uzak durma.
- Düşünce ve duygu durumunda olumsuz değişiklikler: Suçluluk, utanç, duygusal uyuşma, ilgi kaybı, kendine ve dünyaya güvenin sarsılması.
- Aşırı uyarılmışlık: Sürekli tetikte olma, kolay irkilme, uyku sorunları, öfke, odaklanma güçlüğü.
Bu belirtilerin bir aydan uzun sürmesi ve iş, ilişkiler veya günlük işlevleri belirgin biçimde etkilemesi, bir uzmana başvurmak için önemli bir göstergedir.
TSSB'de tedavi yaklaşımları
Uluslararası klinik kılavuzlar, TSSB için travma odaklı psikoterapileri ilk sırada önermektedir. Başlıca yaklaşımlar şunlardır:
- Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi: Travmayla ilgili düşünce ve inançları ele alır, kaçınılan durumlarla kademeli biçimde yüzleşmeyi destekler.
- EMDR: Travmatik anıların, yönlendirilmiş göz hareketleri gibi iki yanlı uyaranlarla yeniden işlenmesini hedefleyen yapılandırılmış bir yöntemdir.
- Destekleyici ve stabilizasyon çalışmaları: Güvenlik duygusunu, baş etme becerilerini ve duygu düzenlemeyi güçlendirir.
- İlaç tedavisi: Bazı kişilerde psikiyatrist tarafından psikoterapiye ek olarak değerlendirilebilir.
Hangi yaklaşımın uygun olduğu; yaşanan olaya, belirtilere ve kişinin ihtiyaçlarına göre uzmanla birlikte belirlenir. Tedavide ilk adım çoğunlukla güvenliği ve istikrarı sağlamaktır; travmatik anıya acele edilmez.
Yakınları için neler yapılabilir?
- Yargılamadan dinleyin; ayrıntıları anlatması için baskı yapmayın.
- Günlük düzeni ve güvenli bir ortamı korumasına yardım edin.
- "Artık unutman lazım" gibi küçümseyici ifadelerden kaçının.
- Profesyonel destek almasını nazikçe teşvik edin ve gerekirse eşlik edin.
Ne zaman ve nasıl destek alınmalı?
Belirtiler bir aydan uzun sürüyorsa, ağırlaşıyorsa veya yaşamınızı zorlaştırıyorsa bir klinik psikologla görüşmek iyi bir adımdır. Travmanın zihinde ve bedende bıraktığı izleri anlamak için travma nedir yazımıza göz atabilirsiniz. Kendinize ya da başkasına zarar verme düşünceniz varsa derhal 112'yi arayın.
Sık sorulan sorular
TSSB'nin belirtileri ne zaman başlar?
Belirtiler olaydan hemen sonra başlayabilir ya da aylar, hatta yıllar sonra ortaya çıkabilir. Başlangıç zamanı kişiden kişiye değişir.
TSSB tamamen iyileşir mi?
Uygun psikoterapi ve destekle birçok kişide belirtiler belirgin biçimde azalır ve kişi gündelik yaşamına dönebilir. Sonuç; kişiye, olaya ve desteğe göre değişir; kesin bir süre veya sonuç vaat edilemez.
TSSB için mutlaka ilaç gerekir mi?
Hayır. Birçok kişide travma odaklı psikoterapi tek başına yeterli olabilir. İlaç gerekip gerekmediğine psikiyatrist karar verir.
Bilgilendirme: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı, tedavi veya acil müdahale yerine geçmez. Kendinizde veya yakınınızda bir sorun olduğunu düşünüyorsanız bir ruh sağlığı uzmanına başvurun. Acil durumlarda 112'yi arayın.
Uzman Klinik Psikolog Seher Yağmur Bilen
1998'den bu yana klinik alanda çalışan Seher Yağmur Bilen; travma, kayıp ve yas, kriz yönetimi, hipnoz uygulamaları, kişilerarası iletişim, ergenlik dönemi sorunları ile aile ve çift danışmanlığı alanlarında 28 yıllık deneyime sahiptir. Uzmanımız hakkında daha fazla bilgi